مصاحبه با استاد محمد رضا سرکار آرانی ـ آموزش شناس فناوری اطلاعات
از كاشان كه حدود ٦ كيلومتر به سمت شمال برويد، به شهرى مى رسيد كه برعكس قمصر، در ميان بيابانى خشك با شن هاى روان، گرماى سوزان و بادهاى ناخوشايند واقع شده است و مردمانى خون گرم، سخت كوش، قانع و جوانانى با استعداد و پرشور و شوق دارد. آن جا آران و بيدگل است. دكتر محمدرضا سركارآرانى در شهريور ١٣٤٤ در اين شهر زاده شده است. او در سال ١٣٧٨ پس از اخذ درجه دکتری در رشته آموزش و پرورش تطبیقی و بین المللی از دانشگاه ناگوياى ژاپن به وطن بازگشته و اكنون دانشیار دانشگاه علامه طباطبايى است و از مهرماه ٨٣ تاكنون به عنوان پژوهشگر برگزيده ي " انجمن توسعه ي علم ژاپن" در حال گذراندن دوره عالی تحقیقات (فوق دكترى) در دانشگاه ناگوياى ژاپن است. او تاكنون بيش از ٣٠ مقاله ى علمى، پژوهشى و ترويجى به زبان هاي فارسى، انگليسى و ژاپنى در مجلات معتبر ايران، ژاپن، آلمان، فرانسه، هنگ كنگ، چین، کره جنوبی، هلند، بلغارستان و انگلستان به چاپ رسانده و هم چنین فصل هايى از چند كتاب به زبان هاي فارسى، انگليسى و ژاپنى نوشته است. دكتر سركارآرانى، چند كتاب در ايران به چاپ رسانده است كه" فرهنگ آموزش در ژاپن"،" اصطلاحات آموزشى و مدرن سازى"، "شكاف ديجيتالي" "فناورى براى آموزش" و" پژوهش در كلاس درس" از مهمترين آنهاست. كتابى هم به زبان انگليسى همراه با دو تن از همكاران ژاپنى و انگليسى نوشته كه زير چاپ است. آن چه در پی می آیدگفت وگويى با او درباره ي نقش فناورى اطلاعات و ارتباطات در آموزش است.
آقاى دكتر سركار آرانى، اولين سؤال اين است كه به طور كلى مواجهه ى جامعه ي ما را با فناورى و مدرن شدن چگونه ارزيابى مي كنيد؟
قبلاً در كتاب" فناورى براى آموزش" توضيح داده ام كه فناورى ابزار است و هيچ نوع فناورى نمى تواند، جاى فلسفه آموزشى ناكارآمد را پر كند .تاوان ناكارآمدي نيروى انسانى و سياستگزارى آموزشى نادرست را نمي توان از فناورى انتظار داشت. ما همواره علاقه مند بوده ايم فناوری در اختيار داشته باشيم، اما غفلت كرده ايم كه هر نوع فناورى از انديشه، فرهنگ و مناسبات عميق اجتماعى نشأت مي گیرد.
ما محصولات مدرنيته را مى خواهيم، اما بستر، زمينه و فرآيند توليد ميوه هاي آن را نادیده مي گيريم.جهان سوم در درک مدرنیته و ویژگی های اساسی آن دچار سرگشتگى است. ما تلويحاً با پی آمدهای نا پسند ورود فناورى و مديريت نادرست فرهنگى و اجتماعي آن رو به رو شده ايم و در عمل كاركردهاى فناورى و فراهم آوردن شرايط زندگی با آن نرسيده ايم. نا کامی های بسیاری در نبود همزيستى مسالمت آمیز با فناوری در 150 سال گذشته ما را آزار داده است.
ممكن است نظرتان را درباره ى فناورى اطلاعات در جامعه ى خودمان و كاربردهاى آن در آموزش بگوييد؟
مي گويند مشكل اساسى ما براى توسعه فناوري اطلاعات، سخت افزاری است اما به نظر می رسد که مشکل اساسی ما در این باره از نوع فرهنگی ـ اجتماعى باشد. براى بهره گیری از فناوری اطلاعات، به ویژه در توسعه آموزش نیازمند بهبود رویکردها، بازبینی سیاست های آموزشی، سازمان دهی مجدد محتوا، بهسازی نیروی انسانی، طراحی برنامه های درسی اثربخش و تحول معیارهای فرهنگى براى فراهم كردن همزيستى با فناورى نوين هستيم.
به نظر شما مهم ترين مشكل ما در اين زمينه چيست؟
تجربه هاى تلخ شكست اصلاحات آموزشى، ما را به دنبال فناورى هاى نوين مى كشاند. انتظار داريم فناورى اطلاعات، داروى همه ى ناكارآمدى ها و عقب ماندگی هامان باشد، درحالى كه براى گسترش فناورى در آموزش، نيازمند فهم دقیق "فرآيند مداوم همگرايى فناورى " هستیم. من این مفهوم را در كتاب " ياد گیری و شکاف دیجیتالی" تبيين كرده ام. بدون توجه به اين اصل مهم، صِرف سرمايه گذاری براى گسترش فناورى در آموزش، تضمين كننده ى موفقيت نيست. ما قبل از اينترنت، رايانه و قبل از رايانه، ويدئو و تلويزیون و پیش از همه این ها رادیو در اختیار داشته ایم. بيشتر معلمان زيست شناسي هنوز از حد اقل وسایل زندگی روزمره، مثلا" وسايل آشپزخانه در آموزش استفاده نمي كنند. بنابراين بردنِ اينترنت به كلاس درس آن ها چه کمکی خواهد کرد؟ ده ها دستگاه رايانه، همگى متصل به اينترنت در اختيار معلمي بگذاریم که هنوز در كلاس درس از چارت های آموزشی استفاده نمی کند، چه کمکی به او کرده ایم؟ معلمى كه هنوز از دستگاه اورهد مدرسه استفاده نكرده است، نبايد به اين علت كه سالن رايانه و اينترنت ندارد، احساس افسردگى و نااميدى كند. هزاران معلم در ژاپن، سالهاست كه از ساده ترين ابزار آشپزخانه ي منازل در آموزش زيست شناسي استفاده می کنند؛ از تلويزيون آموزشى و راديوى آموزشی بهره مندند؛ باغچه هاي مدارس آن ها فضاى آموزشى زيست شناسي است؛ از اورهد استفاده مى كنند، قفسه نگهدارى انواع موجودات زنده را در مدرسه ها درست می کنند، و دانش آموزان را وادار می کنند تا از آن ها مراقبت کنند. آنان به خوبی از فناورى اطلاعات، رايانه و اينترنت استفاده می کنند.
پس لازم نيست منتظر بمانيم تا دستى همه ى لوازم را براى ما مهيا كند؟
منظورم دقيقاً همين است. نبايد منتظر بودجه، رايانه ى پرسرعت، شبكه ي اينترنت و مانند آنها ماند. هرگاه معلمی هنگام تدریس از ابزاری هر چند كوچك به منظور آسان كردن آموزش استفاده كرد و شوق يادگيرى را در دانش آموزان برانگيخت، به گسترش فناورى در آموزش كمك كرده است. ما به چنين معلمانى نياز داريم. اگر به معلمان آموزش دهيم چگونه در كلاس از اوورهد استفاده كنند، مثال هاى آموزشى ساده را از مجله ى رشد به كلاس درس بكشانند، به رشد فناورى در آموزش كمك كرده ايم. البته بايد گسترش توانايى ها، رويكردها و مهارت هاي آنان در جهت گسترش و بسط آموزش باشد، اگرنه فناورى هاى نوين، ابزارهايى نمايشى و تزيينى و واكنشى در برابر حس عقب ماندگى خواهند بود و بس.
